ਪਿੰਡ ਪੋਹਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਹੇਠ ਇਕ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਬੈਠੀ ਸੀ — ਬੀਬੀ ਗਿਆਨੋ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਧੁੰਦ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਸੀ। ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਤਖ਼ਤੀ ਸੀ — ਜਿਸ ਉੱਤੇ “ੴ” ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਉਹੀ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਅਰਨਵ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ।
ਰੁਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠੋਂ ਬੱਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਅਰਨਵ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ — ਗਲ ਵਿੱਚ ਹੈਡਫੋਨ, ਮੂੰਹ ‘ਤੇ ਅਜਨਬੀ ਲਹਿਜ਼ਾ। ਨਾਨੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪੜ੍ਹਾਈ ਠੀਕ?”
ਉਸ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਆਲ ਗੁੱਡ, ਨਾਨੀ।”
ਬੀਬੀ ਨੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ — ਜਿੱਥੇ ਯਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤੰਗਾਂ ਉਡਦੀਆਂ ਸਨ। “ਜਿਹੜੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ lullaby ਗਾ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਸੁਤਾਇਆ ਸੀ,” ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਉਹ ਹੁਣ ਇਸ ਲਈ ਪਰਾਈ ਹੋ ਗਈ।”
ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਬੀਬੀ ਗਿਆਨੋ ਬੀਮਾਰ ਪਈ। ਦੇਹਾਂਤ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਅਰਨਵ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ —
“ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਬਾਨ ਨਹੀਂ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਜਦ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਭੁੱਲੇਂਗਾ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।”
ਉਹ ਚਲੀ ਗਈ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਰਨਵ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗੂਗਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ — Learn Punjabi alphabets। ਹਰੇਕ ਅੱਖਰ ਨਾਨੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਰਗਾ ਸੀ — ਜੀਵੰਤ ਤੇ ਚਿਰੰਤਨ।
ਸਾਲ ਬੀਤੇ। ਅਰਨਵ ਹੁਣ ਸਿਡਨੀ ‘ਚ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ “Punjabi for Kids Abroad” ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕਲਾਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਉਸ ਨੇ ਬੋਰਡ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ — “ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ।” ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਖਿੜੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਲਾਮ ਨਹੀਂ — ਸੱਚ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ।
ਹਰੇਕ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਅਰਨਵ ਕਹਾਣੀ ਜੋੜਦਾ:
“‘ਕ’ ਕੌਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੈ, ‘ਗ’ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਜੋਤ, ‘ਪ’ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਿਆਰ।”
ਜਦ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਠੀਕ ਉਚਾਰਨ ਸਿੱਖ ਲਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗੀਆਂ।
ਇਕ ਦਿਨ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ, ਮਿਸ਼ਾ, ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ —
“ਸਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ — ਕਿਉਂ?”
ਅਰਨਵ ਮੁਸਕਰਾਇਆ, “ਕਿਉਂਕਿ ਬੋਲੀ ਰੂਹ ਦਾ ਸੂਰਜ ਹੈ — ਜਿੱਥੇ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਉਥੇ ਪਿਆਰ ਜਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।”
ਅਰਨਵ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਤੋਂ ਬੋਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਾਹਰ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਹੋਣੇ ਹੀ ਇਕ ਜਿੱਤ ਸੀ। ਪਰ ਅਰਨਵ ਦਾ ਦਿਲ ਫਿਰ ਵੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਰਿਹਾ।
ਇਕ ਸਵੇਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ — ਉਹੀ ਪਿੰਡ, ਉਹੀ ਘਰ, ਪਰ ਬੀਬੀ ਗਿਆਨੋ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਗੂੰਜ ਖੰਡਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਮੁੱਠ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਫੜੀ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਇਥੇ ਬੀਬੀ ਦਾ ਵੇੜਾ ਸੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਇਥੇ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੋਵੇਗਾ।”
ਉਹੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਇਆ — ਕੋਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਸੀ।
“ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਮੰਦਰ” — ਐਸਾ ਨਾਮ ਪਿਆ।
ਇੱਥੇ ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸੁਣਦੇ ਸਨ। ਬੱਚੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਜਵਾਨ ਲਿਪੀ ਲਿਖਦੇ, ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦੱਸਦੇ। ਇੱਕੋ ਭਾਵ — ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਦਿਲੀ ਜੋੜ।
ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਜਵਾਨ ਆਏ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ —
“ਅਸੀਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।”
ਅਰਨਵ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮੰਦਰ ਢਾਂਚਾ ਨਹੀਂ, ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋਗੇ , ਓਥੇ ਹੀ ਉਹ ਮੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”
ਉਸ ਰਾਤ ਜਦ ਅਰਨਵ ਮੰਦਰ ਦੀ ਛੱਤ ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਚੰਦ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਿੱਠੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਤੇ ਹੌਲੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ —
"ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਘਰ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਜੋਤ ਹੈ — ਜੋ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਗ ਸਕਦੀ ਹੈ।"
ਦੀਵਾਰ ਉੱਤੇ ਉਹੀ ਤਖ਼ਤੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ — “ੴ”।
ਅਰਨਵ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਮ ਸਨ, ਪਰ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ।
ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਕਦੇ ਵੀ ਮਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਜਦ ਤਕ ਕਿਸੇ ਇਕ ਦੀ ਰੂਹ ਉਸ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੇਗੀ।
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਥਾ ਨਹੀਂ, ਸਦੀ ਰਹੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਇਕ ਜਿਊਂਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। “ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦਾ ਮੰਦਰ” ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ — ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਈ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਦੁਬਾਰਾ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਉਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਵੀ ਅਭਿਵਿਆੰਜਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਬੰਧ ਕੱਟ ਲਿਆ, ਪਰ ਦਿਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਗਹਿਰੇ ਕੋਨੇ ‘ਚ ਉਸ ਮਿੱਠੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸੁਰ ਅਜੇ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰਨਵ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਪਰ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਘਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਅਵਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੋਲਦੀ ਹੈ।
ਜਦ ਤਕ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਚਾਣ ਵੀ ਅਮਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਬੋਲੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੂਹ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਚਪਨ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਮੁੜ ਜਗਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਫਾਸਲਾ, ਤੇ ਉਸ ਖਾਈ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼।
ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਮੰਦਰ" ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ, ਆਤਮਿਕ ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ — ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਅਸਲੀਅਤ ਨਾਲ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਤਖ਼ਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ “ੴ” ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੈ — ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਇਕਤਾ, ਜੋ ਹਰੇਕ ਅੱਖਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।ਬੀਬੀ ਗਿਆਨੋ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੱਲਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਜੀਵਤ ਰੂਹ ਹੈ।
ਅਰਨਵ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਤਕਨੀਕੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਤੋਂ ਰੂਹਾਨੀ ਜੜ੍ਹ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਉੱਦਮ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਬੋਲੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਬਾਰੀ ਖਿੜਕੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਅਸਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।