ਹਰ ਸਾਲ ਸਾਵਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘੜਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ “ਪਿੰਡ ਦੀ ਰੀਤ” ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, “ਸਾਡੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।” ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਰੀਤ ਕਿਉਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਅਜਿਹੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਬੇਅਦਬੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਉਸ ਦਿਨ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਲਿਖ ਕੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ। ਸਰਪੰਚ ਘੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪਰਚੀ ਕੱਢਦਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਘਰ ਦਾ ਨਾਮ ਆਉਂਦਾ, ਉਸ ਘਰ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਰ ਵੱਡੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਨਾ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਉਂਦਾ।
ਇਸਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ—“ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ।”
ਇਸ ਵਾਰ ਪਰਚੀ ਨਿਕਲੀ—ਮਾਸਟਰ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਦੀ।
ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਚੁੱਪ ਛਾ ਗਈ। ਮਾਸਟਰ ਅਰਜਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ ਕਿ “ਸੱਚ ਬੋਲੋ।”
ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨਦੀਪ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਧੀ ਨੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਨੂਰ ਨੇ ਭੀੜ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। “ਪਰ ਸਾਡਾ ਕਸੂਰ ਕੀ ਹੈ?”
ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।
ਸਰਪੰਚ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਕਿਹਾ, “ਰੀਤ ਵਿੱਚ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ।”
ਮਾਸਟਰ ਅਰਜਨ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਘੜੇ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜੇ ਕੱਲ੍ਹ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਦਾ ਨਾਮ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਤਾਂ?”
ਭੀੜ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਵੀ ਰੀਤ ਮੰਨਾਂਗੇ।”
ਮਾਸਟਰ ਮੁਸਕਰਾ ਪਿਆ।
“ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਰੀਤ ਨਹੀਂ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਡਰ ਹੈ।”
ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਚੁੱਪ ਵੱਸ ਗਈ। ਦੁੱਧ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ ਨਾ ਲਿਆਇਆ। ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਨੇ ਰਾਸ਼ਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਘਰ ਨਾ ਜਾਣ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਨੂਰ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਅੰਦਰੋਂ ਇਸ ਰੀਤ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਚੁੱਪ ਸਨ।
ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਅਗਲੀ ਪਰਚੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਰਾਤ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਬਾਪੂ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ ਕਿ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ?”
ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਦੀਵਾ ਬੁਝਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਧੀਏ, ਜਦੋਂ ਸੌ ਲੋਕ ਗਲਤ ਗੱਲ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਮੰਨ ਲੈਣ ਤਾਂ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਝੂਠਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਦੁਸ਼ਮਣ।”
ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਫਿਰ ਘੜਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਵਾਰ ਪਰਚੀ ਨਿਕਲੀ—ਸਰਪੰਚ ਦੇ ਘਰ ਦੀ।
ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਹੋਈ। ਸਰਪੰਚ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਘੜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ।
“ਇਹ ਗਲਤੀ ਹੈ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
ਭੀੜ ਚੁੱਪ ਰਹੀ।
ਮਾਸਟਰ ਅਰਜਨ ਅੱਗੇ ਆਇਆ।
“ਗਲਤੀ ਕਿਵੇਂ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। “ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਜਦੋਂ ਸਾਡਾ ਨਾਮ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਸੀ—ਰੀਤ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।”
ਸਰਪੰਚ ਨੇ ਨਜ਼ਰ ਝੁਕਾ ਲਈ।
ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਰੀਤ ਤਾਂ ਰੀਤ ਹੈ।”
ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਘੜਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
ਪਰਚੀਆਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਗਈਆਂ।
“ਅੱਜ ਇੱਕ ਗੱਲ ਤੈਅ ਕਰ ਲਓ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਰੀਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ?”
ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ।
ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰਚੀ ਕੱਢੀ।
“ਇਹ ਉਹ ਪਰਚੀ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇਹ ਰਸਮ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ।”
ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ।
ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਪਰਚੀ ਖੋਲ੍ਹੀ।
ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਮ ਲਿਖਿਆ ਸੀ—
“ਮਨੁੱਖ।”
“ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ,” ਮਾਸਟਰ ਬੋਲਿਆ, “ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੁਸੀਂ ਪਰਚੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਥਾਂ ਘਰ, ਜਾਤ, ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਨਾਮ ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਓਗੇ, ਉਸ ਦਿਨ ਇਹ ਰਸਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਵੇਗੀ।”
ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਚੁੱਪ ਸੀ।
ਸਰਪੰਚ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ।
ਉਸਨੇ ਘੜੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਚੁੱਕਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
ਪਰ ਭੀੜ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬੁੱਢੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ—
“ਘੜਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਫਿਰ ਬਣਾ ਲਵਾਂਗੇ।”
ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਉਸ ਬੁੱਢੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।
“ਘੜਾ ਬਣਾਉਣਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ,” ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਮੁਸ਼ਕਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਭੀੜ ਨੂੰ ਕੱਢੇ।”
ਕਿਸੇ ਨੇ ਤਾਲੀ ਨਹੀਂ ਵਜਾਈ।
ਕੋਈ ਨਾਅਰਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ।
ਲੋਕ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰ ਗਏ।
ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਸਾਵਣ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਆਈ।
ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਨਾ ਘੜਾ ਸੀ, ਨਾ ਪਰਚੀਆਂ।
ਪਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪੱਥਰ ਲੱਗਾ ਸੀ।
ਉਸ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ—
“ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਇੱਕ ਰੀਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—
ਜੇ ਸਾਰੇ ਗਲਤ ਹੋਣ ਤਾਂ?”
ਮਾਸਟਰ ਅਰਜਨ ਉਸ ਪੱਥਰ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।
ਨੂਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਬਾਪੂ, ਕੀ ਹੁਣ ਪਿੰਡ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਿਆ?”
ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਚੌਕ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।
“ਨਹੀਂ ਧੀਏ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਘੜਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਵੇਖਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰਦੇ।”
ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਰਚੀ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੀ।
ਪਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮਾਸਟਰ ਅਰਜਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰਚੀ ਮਿਲੀ।
ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੰਬਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਸੀ—
“ਅਗਲੀ ਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਘਰ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।
ਅਗਲੀ ਵਾਰੀ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਟਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰੇਗਾ।”
ਹੇਠਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸੀ—
“ਅਸੀਂ।”